حسن تعليل

«تعلیل در لغت به معنی علت آوردن است و حسن تعلیل در اصطلاح بدیع آن است كه گوینده برای استدلال، امری غیر حقیقی اما نزدیك به موضوع را بیان كند». 

  توضیح مطالب آن كه، نویسنده در این راستا سعی كند برای صفتی یا مطلبی یا امری كه در سخن خود بیان كرده است،‌ علتی را ذكر كند، كه علت او با آن مطالب مناسبت لطیف و ادیبانه داشته باشد. بیشتر ادبا شرط كرده‌‌اند كه این علت باید ادعایی باشد نه حقیقی؛ و زیبایی حسن تعلیل نیز در همین امر است؛ مثلاً امیر معزی گفته است:
              آن زلف مشك‌بار بر آن روی چون بهار   
                               گر كوته است كوتهی از وی عجب مدار
              شب در بهار، روی نهد سوی كوتهی
                    وان زلف چون شب آمد و آن روی چون بهار
 
  در این ابیات شاعر علت كوتاهی زلف را نه علت حقیقی آن بلكه ناشی از آن می‌داند كه چون شب در بهار كوتاه می‌شود و زلف محبوب چون شب است و رخسارش چون بهار، بدین سبب زلف او كوتاه است.
  ادعای نویسنده در بیان علتی كه بیان می‌كند، باید مبنی بر اعتباری لطیف و تخیلی نغز و بدیع باشد. به طوری كه مشتمل بر دقت نظر بوده و باعث فزونی جمال و حسن معنی گردد و این صفت خود ممکن است به یکی از دو حالت باشد: صفتی ثابت باشد یا غیر ثابت.
  در صفت ثابت، تعلیل به معنی بیان علت صفت است، یعنی ادعای اینكه، علت وجود آن صفت فلان چیز است؛ اما در غیر ثابت، گوینده در صدد اثبات صفت است یعنی ادعای اینكه آن صفت موجود است و دلیل بر وجود آن فلان امر است كه بیان می‌شود.
  خود صفت ثابت نیز بر دو قسم می‌شود:
  اول صفتی كه برای آن در عرف و عادت علتی ظاهر نباشد، دوم آنكه برای آن در عرف و عادت علّتی غیر آنچه متكلم ادعا كرده است و در كلام آورده، ظاهر باشد..

  مثالهای دیگر:
      گرنه مشكل است از چه معنی شد سرزمین یار
مشك بوی و مشك رنگ و مشك سای و مشك بار
      ورنگشته است ابرویش عاشق، چرا شد گوژپشت
ورنه می‌خورده ست چشمش از چه باشد در خمار
(عنصری)

تضمین

تضمین آن است که کسی سخنی از قرآن مجید یا حدیث یا شعر شاعر دیگری را در نظم یا نثر خود بیاورد.

مانند این سخن از سعدی که می­گوید:«گفتم گل بستان را چنانکه دانی بقایی و عهد گلستان را وفایی نباشد و حکما گفته­اند هر چه نپاید دلبستگی را نشاید» و در جای دیگر می­گوید: «درویش بی­معرفت نیارامد تا فقرش به کفر انجامد، کادالفقر أن یکون کفرا»
به بیانی دیگر صنعت تضمین آن است که در پاره­ای از کلام، مصراعی یا بیتی یا چند بیت از شاعر دیگری به وام می­گیرند و معمولا برای آن­که گمان سرقت ادبی به حساب نیاید، نام کسی را که از او مطلبی به غرض گرفته­اند ذکر می­کنند. به­طور مثال کمال­الدین اسماعیل بدین گونه بیتی از ابوشکور بلخی را در شعر خود تضمین کرده است:
ز گفته­ی قدما بیتی از رهی بشنو           که هست تضمین، بر آستین شعر، تراز:
«ادب مگیر و فصاحت مگیر و شعر مگیر     نه من غریبم و شاه جهان غریب نواز؟»                              
مثالی دیگر از سعدی:
گفت عالم به گوش جان بشنو                ور نماند به گفتنش کردار                                
باطل است آنکه مدعی گوید                 «خفته را خفته کی کند بیدار»؟                           
مرد باید که گیرد اندر گوش                ور نبشته است پند بر دیوار                             
در مثال بالا سعدی، در بیت دوم آرایه­ی تضمین به کار برده است زیرا که مصراع دوم، بیتی است از حکیم سنائی که در قصیده­ی معروف خود می­گوید:
طلب ای عاشقان خوش رفتار             طرب ای نیکوان شیرین کار...
 عالمت خفته است و تو خفته            خفته را خفته کی کند بیدار؟                                 
حافظ هم بیتی را که مطلع غزلی از سعدی است، در غزلی از خود تضمین کرده و گفته است:
زلف بر باد مده تا ندهی بر بادم           ناز بنیاد مکن تا نکنی بنیادم                                     
«من از آن روز که در بند توام آزادم      پادشاهم که به دست تو اسیر افتادم»                          
حافظ از جور تو حاشا که بگرداند روی    من از آن روز که در بند توام آزادم                                  
او همچنین بیتی از کمال­الدین اسماعیل را در غزلی تضمین کرده و گفته است:
ور باورت نمی­کند از بنده این حدیث  از گفته­ی کمال دلیلی بیاورم  
گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مهر   آن مهر بر که افکنم آن دل کجا برم
فرخی سیستانی هم بیتی از رودکی را در شعر خود تضمین کرده و گفته است:                                                                            
یک بیت شعر یاد کنم من که رودکی    گر چه تو را نگفت سزاوار آن تویی                                    
جز برتری ندانی گویی که آتشی      جز راستی نجویی مانا ترازویی                                        
تضمین­کننده می­تواند آنچه را به عنوان تضمین می­آورد اندکی تغییر دهد. سعدی در تضمین زیر چنین کرده است:
زن بد در سرای مرد نکو           هم در این عالم است دوزخ او
زینهار از قرین بد زنهار            و قنا ربٌنا عذاب النٌار                                          
حافظ نیز در این­گونه تضمین چنین کرده است:
چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت      شیوه­ی جنات تجری تحتها­الأنهار داشت 
غروی اصفهانی در مدح امیرالمؤمنین(ع) می­گوید:                                   
گوهری را از صدف آورده طبعم در کنار     یا که از خاک نجف تابنده درٌی آبدار
صورت زیبای او یا طلعت­الله نور           معنی والای او یا سرٌ لم تمسسه نار 
برد تا حد عدم تا قاب قوسین وجود رفرف طبع مرا یک غمزه زان دلدل سوار
 شاهباز اوج أو أدنی به هنگام عروج   یکٌه تاز عرصه­ی ایجادگاه گیر و دار 
گوش جان بگشا و بشنو از امین کردگار     لافتی إلاٌ علی لا سیف إلاٌ ذوالفقار 
فرق تضمین و اقتباس در این است که در تضمین، مصراع و یا بیتی از شاعری را در شعر خویش جای می­دهند به صورتی که واضح و آشکار که بوی سرقت از آن نیاید؛ ولی در صنعت اقتباس، شاعر و نویسنده در ضمن کلام و شعر خویش حدیث، آیه، مثل و یا گفته­ی مشهوری را بیاورد و به گونه­ای نشان دهد که مأخذ گفتارش کجاست.
اما تضمین در نهج­البلاغة و احادیث دیگر فراوان است. امیرالمؤمنین(ع) می­فرماید:«هیهات(وای بر من) که هوای نفس بر من چیره گردد، و حرص و طمع مرا وا­دارد که طعام­های لذیذ برگزینم، در حالی­که در حجاز یا یمامه کسی باشد که به قرص نانی نرسد، و یا هرگز شکمی سیر نخورد، یا من سیر بخوابم و پیرامونم شکم­هایی که از گرسنگی به پشت چسبیده، و جگرهای سوخته وجود داشته باشد، یا چنان باشم که شاعر گفت:«این درد تو را بس که شب را با شکم سیر بخوابی و در اطراف تو شکم­هایی گرسنه و به پشت چسبیده باشند.»
مثالی دیگر از صنعت تضمین در شعر انوری:
 در این مقابله یک بیت ازرقی بشنو     نه از طریق تنحٌل به وجه استدلال:
 «زمرٌد و کیه سبز هر دو هم رنگ­اند   ولیکن آن به نگین­دان برند و این به جوال»  
و در جای دیگر چند بیت از شعر خویش را تضمین کرده است:                                                                       
ازگفته­های خویش سه بیت از قصیده­یی   کانجا نه معتبر بود اینجا نه مستعار
آورده­ام به صورت تضمین در این مدیح نز بهر آن که بر سخنم نیست اقتدار                                          
 لیکن چو سنٌتیست قدیمی روا بود   احیای سنٌت شعرای بزرگوار:
«ای فکرت تو مشکل امروز دیده دی    وی همٌت تو حاصل امسال داده پار
قادر به حکم بر همه کس آسمان صفت   فایض به جود بر همه کس آفتاب وار     
در ابر اگر ز دست تو یک خاصیٌت نهند      دست تهی برون ندمد هرگز از چنار»

                                                                             

تضمین

تضمین آن است که کسی سخنی از قرآن مجید یا حدیث یا شعر شاعر دیگری را در نظم یا نثر خود بیاورد.

مانند این سخن از سعدی که می­گوید:«گفتم گل بستان را چنانکه دانی بقایی و عهد گلستان را وفایی نباشد و حکما گفته­اند هر چه نپاید دلبستگی را نشاید» و در جای دیگر می­گوید: «درویش بی­معرفت نیارامد تا فقرش به کفر انجامد، کادالفقر أن یکون کفرا»
به بیانی دیگر صنعت تضمین آن است که در پاره­ای از کلام، مصراعی یا بیتی یا چند بیت از شاعر دیگری به وام می­گیرند و معمولا برای آن­که گمان سرقت ادبی به حساب نیاید، نام کسی را که از او مطلبی به غرض گرفته­اند ذکر می­کنند. به­طور مثال کمال­الدین اسماعیل بدین گونه بیتی از ابوشکور بلخی را در شعر خود تضمین کرده است:
ز گفته­ی قدما بیتی از رهی بشنو           که هست تضمین، بر آستین شعر، تراز:
«ادب مگیر و فصاحت مگیر و شعر مگیر     نه من غریبم و شاه جهان غریب نواز؟»                              
مثالی دیگر از سعدی:
گفت عالم به گوش جان بشنو                ور نماند به گفتنش کردار                                
باطل است آنکه مدعی گوید                 «خفته را خفته کی کند بیدار»؟                           
مرد باید که گیرد اندر گوش                ور نبشته است پند بر دیوار                             
در مثال بالا سعدی، در بیت دوم آرایه­ی تضمین به کار برده است زیرا که مصراع دوم، بیتی است از حکیم سنائی که در قصیده­ی معروف خود می­گوید:
طلب ای عاشقان خوش رفتار             طرب ای نیکوان شیرین کار...
 عالمت خفته است و تو خفته            خفته را خفته کی کند بیدار؟                                 
حافظ هم بیتی را که مطلع غزلی از سعدی است، در غزلی از خود تضمین کرده و گفته است:
زلف بر باد مده تا ندهی بر بادم           ناز بنیاد مکن تا نکنی بنیادم                                     
«من از آن روز که در بند توام آزادم      پادشاهم که به دست تو اسیر افتادم»                          
حافظ از جور تو حاشا که بگرداند روی    من از آن روز که در بند توام آزادم                                  
او همچنین بیتی از کمال­الدین اسماعیل را در غزلی تضمین کرده و گفته است:
ور باورت نمی­کند از بنده این حدیث  از گفته­ی کمال دلیلی بیاورم  
گر بر کنم دل از تو و بردارم از تو مهر   آن مهر بر که افکنم آن دل کجا برم
فرخی سیستانی هم بیتی از رودکی را در شعر خود تضمین کرده و گفته است:                                                                            
یک بیت شعر یاد کنم من که رودکی    گر چه تو را نگفت سزاوار آن تویی                                    
جز برتری ندانی گویی که آتشی      جز راستی نجویی مانا ترازویی                                        
تضمین­کننده می­تواند آنچه را به عنوان تضمین می­آورد اندکی تغییر دهد. سعدی در تضمین زیر چنین کرده است:
زن بد در سرای مرد نکو           هم در این عالم است دوزخ او
زینهار از قرین بد زنهار            و قنا ربٌنا عذاب النٌار                                          
حافظ نیز در این­گونه تضمین چنین کرده است:
چشم حافظ زیر بام قصر آن حوری سرشت      شیوه­ی جنات تجری تحتها­الأنهار داشت 
غروی اصفهانی در مدح امیرالمؤمنین(ع) می­گوید:                                   
گوهری را از صدف آورده طبعم در کنار     یا که از خاک نجف تابنده درٌی آبدار
صورت زیبای او یا طلعت­الله نور           معنی والای او یا سرٌ لم تمسسه نار 
برد تا حد عدم تا قاب قوسین وجود رفرف طبع مرا یک غمزه زان دلدل سوار
 شاهباز اوج أو أدنی به هنگام عروج   یکٌه تاز عرصه­ی ایجادگاه گیر و دار 
گوش جان بگشا و بشنو از امین کردگار     لافتی إلاٌ علی لا سیف إلاٌ ذوالفقار 
فرق تضمین و اقتباس در این است که در تضمین، مصراع و یا بیتی از شاعری را در شعر خویش جای می­دهند به صورتی که واضح و آشکار که بوی سرقت از آن نیاید؛ ولی در صنعت اقتباس، شاعر و نویسنده در ضمن کلام و شعر خویش حدیث، آیه، مثل و یا گفته­ی مشهوری را بیاورد و به گونه­ای نشان دهد که مأخذ گفتارش کجاست.
اما تضمین در نهج­البلاغة و احادیث دیگر فراوان است. امیرالمؤمنین(ع) می­فرماید:«هیهات(وای بر من) که هوای نفس بر من چیره گردد، و حرص و طمع مرا وا­دارد که طعام­های لذیذ برگزینم، در حالی­که در حجاز یا یمامه کسی باشد که به قرص نانی نرسد، و یا هرگز شکمی سیر نخورد، یا من سیر بخوابم و پیرامونم شکم­هایی که از گرسنگی به پشت چسبیده، و جگرهای سوخته وجود داشته باشد، یا چنان باشم که شاعر گفت:«این درد تو را بس که شب را با شکم سیر بخوابی و در اطراف تو شکم­هایی گرسنه و به پشت چسبیده باشند.»
مثالی دیگر از صنعت تضمین در شعر انوری:
 در این مقابله یک بیت ازرقی بشنو     نه از طریق تنحٌل به وجه استدلال:
 «زمرٌد و کیه سبز هر دو هم رنگ­اند   ولیکن آن به نگین­دان برند و این به جوال»  
و در جای دیگر چند بیت از شعر خویش را تضمین کرده است:                                                                       
ازگفته­های خویش سه بیت از قصیده­یی   کانجا نه معتبر بود اینجا نه مستعار
آورده­ام به صورت تضمین در این مدیح نز بهر آن که بر سخنم نیست اقتدار                                          
 لیکن چو سنٌتیست قدیمی روا بود   احیای سنٌت شعرای بزرگوار:
«ای فکرت تو مشکل امروز دیده دی    وی همٌت تو حاصل امسال داده پار
قادر به حکم بر همه کس آسمان صفت   فایض به جود بر همه کس آفتاب وار     
در ابر اگر ز دست تو یک خاصیٌت نهند      دست تهی برون ندمد هرگز از چنار»

                                                                             

تلمیح

   تلمیح در لغت به معنای «به گوشۀ چشم نگریستن» است و در اصطلاح، اشاره به آیه، حدیث، مَثَل، داستان یا شعری مشهور با حداقل كلمات است تا با تداعی شدن آنها مقصود گوینده واضح‌تر شود. به تلمیح «ارسال ملیح» نیز گفته‌اند؛ مانند بیت:
 جهان پیر است و بی‌بنیاد از این فرهادكش فریاد           كه كرد افسون و نیرنگش ملول از جان شیرینم
                                     كه به داستان شیرین و فرهاد اشاره دارد.
  در تلمیح دو صنعت تشبیه و تناسب (مراعات النظیر) وجود دارد؛ بین مطلب گوینده و آن‌چه به آن اشاره می‌كند، وجه شبه و بین اجزای داستان تناسب وجود دارد؛ مانند این بیت حافظ:
 سوخـتم در چاه صــبر از بهر آن شــمع چـگل      شـاه تركان فارغ است از حال ما كو رستمی
   كه بین عاشق شدن و رنج‌های گوینده و رنج بیژن در عشق منیژه شباهت و بین چاه و چگل و شاه تركان و رستم تناسب وجود دارد.
  تلمیح با صنایع اقتباس و تضمین و ارسال المثل، وجوه اشتراك و افتراقی دارد. عمده‌ترین تفاوت آنها این است كه در این صنایع آیه، حدیث، مثل یا شعر یا بخشی از آنها به طور كامل نقل می‌‌شود، ولی در تلمیح تنها به آنها اشاره می‌گردد. وجه اشتراك تلمیح با اقتباس و تضمین و ارسال‌المثل‌ این است كه در همۀ آنها، گوینده برای تأكید بر معنی یا تكمیل آن، به چیزی خارج از متن اشاره می‌كند.
  هدف تلمیح، بالا بردن یا ایجاد زبان شعری، اغراق در اثبات صفتی برای ممدوح یا معشوق، ایجاز، تمثیل، ایجاد زبان رمزی یا مقاصد دیگر است.
 اقسام تلمیح
1- اسلامی
2- ملی و حماسی
  در دوره‌ها و سبك‌های گوناگون شعر فارسی، تلمیحات اسلامی با بسامد متفاوتی آمده‌اند. در شعر شاعرانی چون سنایی و عطار و مولانا، بیشترین و نیكوترین تلمیحات اسلامی را می‌توان یافت. در سبك هندی، كاربرد تلمیحات اسلامی هم‌ چنان رونق داشت. در دورۀ بازگشت ادبی كاربرد آن كم شد. در شعر نو تلمیحات اسلامی كمتر دیده می‌شود.
  بیشتر تلمیحات اسلامی در ادب فارسی، به احوال و اقوال پیامبر اكرم به خصوص معراج آن حضرت، احوال و اقوال حضرت علی (علیه السلام) و خلفا، رویدادهای مهمی چون واقعۀ كربلا، داستان‌های قرآنی دربارۀ سرگذشت پیامبران  اشاره می­کند. تلمیحات ملی و حماسی در آثار شاعران عهد سامانی و حتی اوایل دورۀ غزنوی، یعنی قبل از قرن پنجم، نسبتاً فراوان است، در آثار شاعران قرن چهارم و نیمۀ اول قرن پنجم توجه به اساطیر ایرانی بیشتر شد، ولی در نیمۀ دون قرن پنجم تلمیح به اساطیر ایرانی و اعلام حماسی كم شد.
  در سبك عراقی، شاعران به ندرت به اساطیر ایرانی اشاره می‌كردند. در سبك هندی كاربرد تلمیحات ملی و حماسی رونقی نداشت. در دورۀ بازگشت، به سبب پیروی از اسلوب شاعران كهن سبك خراسانی، دوباره تلمیح به داستان‌های ایرانی رواج یافت. در شعر نو تلمیح به اعلام حماسی و داستان‌های ملی كم شد،ولی تلمیحات جدیدی به داستان‌ها، وقایع و شخصیت‌های ایران باستان در شعر نو وارد شد.
  تلمیحات ملی و حماسی بیشتر به داستان‌های شاهنامه؛ نظیر بیژن و منیژه، رستم و آرش کمان­گیر اشاره دارد. تلمیحات اسلامی بیشتر در غزل و مثنوی كاربرد دارند.
  تلمیحات ملی و حماسی بیشتر در قصیده، به ویژه در بخش پایانی آن به كار می‌رود و شاعر از این طریق ممدوحش را بر شخصیت‌هایی كه به آن اشاره كرده است، ترجیح می‌دهد.
  شاعران در استفاده از تلمیح در یك سطح نیستند؛ كاربرد آن به عوامل متعددی از جمله اطلاعات میان علمی و فرهنگی شاعر بستگی دارد. لازمۀ دریافت تلمیح نیز اشتراك فرهنگی و اشتراك اطلاعات گوینده و شنونده است.
  تلمیح گاه آشكار است، مانند:
                   یوسف گم گشته بازآید به كنعان غم مخور
  و گاه مبهم، مانند:
                    این مــگر آن حــكم باشــگونۀ مصر است
 كه شنونده با تأمل بسیار در می‌یابد كه شاعر به داستان یوسف و زلیخا و زندانی شدن غیر عادلانۀ یوسف اشاره كرده است.

ایهام

ایهام به تنهایی سخنی است که دارای دو معنا باشد: یکی معنای دور که معنای اصلی است و دیگری معنای نزدیک.

 ایهام تناسب یکی از زیر مجموعه­های ایهام است و همان­طور که از نام آن پیداست جمع دو صنعت ایهام و تناسب است. در این صنعت، یک واژه دارای دو معنی است منتها یکی از آن معانی، در شعر حضور دارد(معنای حاضر) یعنی شعر با آن معنی گزارش می­شود و یکی از معانی در شعر نیست(معنای غایب) اما این معنی غایب، با کلمه یا کلمات دیگری در بیت تناسب دارد.
تفاوت ایهام با ایهام تناسب در این است که در ایهام گاه هر دو معنی پذیرفتنی است ولی در ایهام تناسب تنها یک معنی به کار می­آید و معنی دوم با واژه یا واژه­های دیگر یک مراعات­النظیر است. به عبارت دیگر ایهام تناسب آوردن واژه­ای است با حداقل دو معنی که یک معنی آن، مورد نظر و پذیرفته است و معنی دیگر نیز با بعضی از اجزای کلام تناسب دارد. واژه­ای که ایهام تناسب می­سازد حداقل یک معنی آن با بعضی دیگر از اجزای سخن مراعات­النظیر می­سازد.
       چنان سینه گسترده بر عالمی                   که زالی نیندیشد از رستمی 
                                                      سعدی            
در مثال بالا زال و رستم در مصرع دوم ذهن را به سوی این معنی می­برد که منظور از زال در این مصرع، نام پدر رستم است در حالی که این معنی درست نیست. زال در این جا به معنی پیرزن سفید موی است. تکاپوی ذهن در مورد واژه­ی زال که با دو معنی به کار رفته است، ایهام تناسب را می­سازد؛ که یکی از آن دو معنی پذیرفتنی، و دیگری با بعضی از اجزاء کلام تناسب دارد؛ و یک مراعات­النظیر می­سازد. یعنی معنی زال پدر رستم، با رستم مراعات­النظیر می­سازد و زال به معنی پیرزن سفید موی که ذهن با تلاش به آن می­رسد ایهام تناسب می­سازد.
در بیت زیر ماه استعاره از معشوق است و با همین معنی است که بیت را معنی می­کنیم. اما اگر معنی دیگر ماه یعنی سی روز را در نظر بگیریم با هفته و سال، مراعات­النظیر می­سازد.
 
ماهم این هفته برون رفت و به چشمم سالی است   حال هجران تو چه دانی که چه مشکل حالی است
                                                                حافظ                     
یا در این شعر سعدی:
        یکی را حکایت کنند از ملوک                 که بیماری رشته کردش چو دوک                 
در بیت بالا رشته به معنای نخ، با دوک نخ­ریسی ارتباط دارد اما در اینجا مراد از رشته، نخ نیست بلکه نام بیماری(پیوک) است که با این معنی ارتباطی ندارد. اما ذهن در ابتدا به گمان می­افتد که تناسب و ارتباطی است.
 
نکاتی که در ایهام تناسب باید به آنها توجه نمود:
نکته­ی اول: اینکه کدام معنی در شعر نقش اصلی دارد بسته به آن است که کلمه در آن معنی با کلمات بیشتری رابطه و تناسب داشته باشد.
 
نکته­ی دوم: یکی از انواع مهم ایهام تناسب، ایهام تضاد است، یعنی معنی غایب با معنی کلمه یا کلماتی از کلام رابطه­ی تضاد داشته باشد:
     ز زهد خشک ملولم کجاست باده­ی ناب                که بوی باده مدامم دماغ تر دارد
                                                               حافظ
                                                                                
ایهام تناسب با درگیر ساختن ذهن خواننده بر سر انتخاب یک معنی، لذت ادبی ایجاد می­کند.
ایهام تناسب در شعر سعدی و حافظ به زیبایی هر چه تماتر و بسیار دیده می­شود. برای نمونه در این شعر سعدی:
 
  همچو چنگم سر تسلیم و ارادت در پیش        تو به هر ضرب که خواهی بزن و بنوازم
                                                                                      سعدی
کلمه­ی ضرب در این بیت هم به معنای ضربه زدن است و هم به معنای آلت موسیقی است که با واژه­های چنگ و نواختن در بیت مراعات­النظیر است.
یا در این بیت:  
هنر بیار و زبان آوری مکن سعدی    چه حاجت است که گوید شکر که شیرینم
       سعدی
 کلمه­ی شکر که هم به معنای طعم شیرین است و هم به معنای معشوقه­ی خسرو است که با شیرین مراعات­النظیر است.
 
نمونه­ای از اشعار حافظ:
  در کنج دماغم مطلب جای نصیحت              کاین گوشه پر از زمزمه­ی چنگ و رباب است
                                                          حافظ                       
در این بیت کلمه­ی گوشه، دارای دو معنی است: یکی در معنای کنج و زاویه(در معنای حاضر )  است و دیگر اینکه اصطلاحی است در موسیقی(معنای غایب)؛ چنگ و رباب با معنای غایب تناسب دارند.
 
اما مثالی از اشعار مولانا:
دل چه خورده­ست عجب دوش که من مخمورم              یا نمکدان که دیده­ست که من در شورم
کلمه­ی شور در شعر، یکی در معنای شور و حال(معنای حاضر) است و دیگر در معنای نوعی مزه(معنای غایب) است. این کلمه در معنای غایبش با نمکدان تناسب دارد.

تناقض، متناقض‌نما

  تناقض به معنای ناسازگاری و ضد یکدیگر بودن و در اصطلاح ادبی آوردن دو واژه یا دو معنی متناقض در کلام است ؛ مثل این بیت سعدی:
    هرگز وجود حاضر غایب شنیده‌ای                     من در میان جمع و دلم جای دیگر است
                                (نمی‌توان همزمان هم حاضر بود و هم غایب).
  این گونه ترکیبات در مرحله نخست ممکن است پوچ و بی‌معنا به نظر آید اما در پشت معنای پوچ ظاهری آن، حقیقتی نهفته است و همان تناقض ظاهری جمله، باعث توجه شنونده یا خواننده و کشف مفهوم زیبای پنهان در آن می‌شود.
    از تهی سرشار، جویبار لحظه‌ها جاری است. اخوان ثالث 

  پارادوکس از شکستن حکم منطقی «اجتماع نقیضین محال است»، حاصل می‌شود و همین هنجارشکنی و آشنایی‌زدایی در کلام برجستگی ایجاد می‌کند؛ و به دلیل همین، برجسته‌سازی حتی در گفتار عوام هم کاربرد یافته است؛ و در تعبیرات عامه مردم ، هسته‌های این تصویر و تعبیر وجود دارد: «ارزانتر از مفت» ، «هیچ‌کس» و ضرب‌المثل «به مفت گران بودن».
  نمونه ابیاتی از مثنوی مولوی با عبارت‌های متناقض نما و تصاویر پارادوکسی:

   هر کسی رویی به سویی برده‌اند              وین عزیزان رو به بی‌ سو کرده‌اند
      ***
   هر کبوتر می‌پرد زی ‌جانبی             وین کبوتر جانب بی‌جانبی
      ***
   هر عقابی می‌پرد از جا به ‌جا               وین عقابان راست بی‌جایی ‌سرا
     ***
   ما نه مرغان هوائی خانگی           دانه ما دانه بی‌دانگی

                                                                      ***

   
  پارادوکس تقریباً در تمام ادوار شعر فارسی وجود داشته است؛ در دوره‌های نخستین ساده و اندک بوده است، با ظهور و پیدایش عرفان گسترش یافته و در شعر سبک هندی به ویژه شعر «بیدل دهلوی» بسامد بسیار بالایی یافته است:
غیر عریانی لباسی نیست تا پوشد کسی                  از خجالت چون صدا در خویش پنهانی ما
                                                     شفیعی کدکنی

  خاستگاه پارادوکس را باید در سخنان رمزآلود عارفان در ادبیات عرفانی جستجو کرد؛ جمله متناقض‌نمای «روشن‌تر از خاموشی چراغی ندیدم» که بر زبان بایزید بسطامی رفته است، به عنوان نمونه زیبای پارادوکس در سخن عارفان مورد توجه محققان بوده است. (همان)
  دقت و بحث در مورد پارادوکس از مباحثی است که اخیراً به آن توجه شده است.
  امروز علاوه بر پارادوکس، تعبیر «تصویرهای پارادوکسی» نیز کم و بیش رواج یافته است. این اصطلاح ساخته محمدرضا شفیعی کدکنی است. وی می‌گوید: «اصطلاحی است که من ساخته‌ام نه در ادبیات قدیم خودمان وجود داشته (یعنی کتب بلاغی) و نه در ادبیات فرنگی. منظور از تصویر پارادوکسی، تصویری است که دو روی ترکیب آن به لحاظ مفهوم، یکدیگر را نقض می‌کنند: مثل سلطنت فقر (شفیعی کدکنی، 1366؛ 54)؛ یا این بیت مولوی:
          کی شود این روان من ساکن    این چنین ساکن روان که منم
 
  تفاوت پارادوکس با تصویرهای پارادوکسی در این است که: جمله پارادوکسی خلاصه و فشرده می‌شود و به صورت یک ترکیبی درمی‌آید که مفهومی متناقض را می‌رساند و به تصویرهایی که از این ترکیب حاصل می‌شود، تصویر پارادوکسی می‌گویند. هرگاه مفهومی متناقض در جمله بیان شود، پارادوکس است و هرگاه دو مفهوم متناقض ترکیب شوند و تصویری بسازند، تصویر پارادوکسی خواهد بود. مثل درد بی‌دردی، رنگ بی‌رنگی (میر صادقی؛ 1373: 46).
شروع این گونه عبارت‌ها را در شعر سنایی می‌توان دید:
       برگ بی‌برگی نداری لاف درویشی مزن               رخ چو عیاران نداری جان چو نامردان مکن 
      خنده گریند همه لاف زنان بر در تو                        گریه خندند همه سوختگان در بر تو 
                          (داد؛ 1382: 16)

  برخی، پارادوکس را معادل «شطح» می‌دانند.

 شطح، نوعی کلام متناقض است که صوفیان به هنگام وجد و حال می‌گویند و در ظاهر منافی شرع است؛ (همان: 167)؛ مثل «انا الحق» گفتن منصور حلاج.
  تناقض چیزی بیش از یک صنعت ادبی است و در تمام نظام‌ها وجود دارد. تناقض اگر در فلسفه و منطق زشت است و مایه فروپاشی یک نظام علمی و فلسفی به شمار می‌آید، در قلمرو هنر این تناقض نه تنها عیب نیست بلکه مایه استمرار حیات و جاودانگی آن هنر نیز می‌تواند باشد؛ حتی میزان ماندگاری و محبوبیت شعر هم می‌تواند به این نگرش وابسته باشد؛ شاعرانی مثل ناصرخسرو که تنها به یک جنبه از وجود انسان نظر داشته‌اند، فقط لحظات و افراد خاصی را به خود اختصاص می‌دهند؛ اما، شاعری مثل حافظ در همه لحظات (غم و شادی و امید و ناامیدی و...) حضور دارد که دلیل آن را باید در بینش دیالکتیکی حافظ جستجو کرد که در هر  چیز نقیض آن را نیز می‌بیند و این نگاه پارادوکسیکال او میراث تصوف خراسان و شیوه نگرش امثال (بایزید سبطامی و ابوسعید ابوالخیر است که قبل از حافظ در شعر سنایی و مولوی و عطار نیز تجلی داشته است و او گلچین کننده نهایی و موفق‌ترین سخنگوی این شیوه نگرش به جهان است. (همان: 45)
  انسان در ساختار خود بزرگترین پارادوکس و اجتماع نقیضین هستی است. انسان و خوی حیوانی و فرشته صفتی او گویای این تناقض عمیق درونی‌اند که مذهب‌ها نیز به این دو بعدی بودن و تناقض انسان و جهان معترف‌اند.